TÓM TẮT
Khi dịch một văn bản
Khoa học – Kỹ thuật từ Anh sang Việt, giáo viên và sinh viên Việt Nam hầu như
không quen với các đặc trưng ngữ pháp (thể thụ động, vô nhân xưng, hình thái
xưng hô…) vốn được xen lẫn với các biến thể ngôn ngữ khác. Để góp phần vào việc
học tiếng Anh nói chung và dịch nói riêng, bài báo đề cập đến những thách thức
mà người dịch gặp phải trong một văn bản KH- KT và phân tích những thách thức
này qua việc xem xét 3 tham số ngữ vực: trường diễn ngôn, người tham dự diễn
ngôn và phương thức diễn ngôn. Bài báo cũng nêu ra một số giải pháp để giải
quyết những thách thức nói trên.
ABSTRACT
Most of the Vietnamese
teachers and students seem to be unfamiliar with a scientific and technical
text in English. Its characteristics and grammatical features (passive;
impersonality; forms of address)… merge with other varieties of language. As
part of an effort to contribute the ideas to the study of English in general
and the field of translation in particular, the present paper refers to the
challenges faced by the translator when dealing with a scientific and technical
text and provides an analysis of these challenges by examining the three
register parameters: field of discourse, tenor of discourse and mode of
discourse. The paper also deals with some solutions to these challenges.
1. Đặt vấn đề
Việc dịch một ngôn ngữ A thường được gọi là ngôn ngữ gốc (the source language)
sang một ngôn ngữ B thường được gọi là ngôn ngữ đích (the target language) luôn
đặt ra nhiều thách thức cho người dịch và nảy sinh một số vấn đề liên quan đến
từ, cụm từ, câu… Vậy chuyển nghĩa một văn bản khoa học – kỹ thuật (KH-KT) từ
Anh sang Việt người dịch sẽ gặp phải những thách thức và khó khăn gì? Hẳn câu
nhận xét sau đây của Peter Newmark [8] là câu trả lời thỏa đáng nhất:
“Technical translation is primarily distinguished from other forms of
translation by terminology”. (Dịch kỹ thuật được phân biệt với các hình thức
dịch khác chủ yếu bởi thuật ngữ). Với phát biểu trên, Peter Newmark thừa nhận
một trong những khó khăn mà người dịch một văn bản KH-KT gặp phải chính là hệ
thuật ngữ. Hệ thuật ngữ KH-KT vốn có những đặc trưng riêng biệt mà người
dịch cần phải lưu tâm.
2. Các đặc trưng của một
văn bản Khoa học – Kỹ thuật
2.1. Nguồn gốc của hệ
thuật ngữ
Trước hết hệ thống thuật ngữ KH-KT thường là từ La tinh, như:
otorhinolaryngology, electro-encephalography, homo sapiens,… hoặc các từ có gốc
từ La tinh: “to assert”, “to state”, “to declare” thay cho động từ “to say”,
“to contaminate” thay cho động từ “to soil”, “to purify” thay cho động từ “to
clean”.
2.2. Biến thể của ngôn
ngữ
Kế đến, hệ thống thuật
ngữ này còn là tên gọi cho một biến thể ngôn ngữ được ghi nhận có hai chiều.
2.2.1. Phương ngữ
Chiều thứ nhất là
phương ngữ (dialect): Loại biến thể này được sử dụng phổ biến trong một cộng
đồng hoặc nhóm người cụ thể. Một trong những biến thể đặc trưng nhất trong văn
bản KH-KT tiếng Anh là loại phương ngữ địa lí (geographical) giữa tiếng Anh của
người Anh (British English) và tiếng Anh của người Mỹ (American English). Xin
nêu một vài ví dụ liên quan đến phương ngữ Anh và Mỹ.
Anh
|
Mỹ
|
flammable
|
inflammable
|
flat (battery)
|
dead (battery)
|
aerial
|
antenna
|
anticlockwise
|
counterclockwise
|
extension lead
|
power strip
|
gear lever
|
stick shift
|
mobile phone
|
cell phone
|
polystyrene
|
styrofoam
|
2.2.2. Ngữ vực
Chiều thứ hai là
ngữ vực (register): Là loại biến thể ngôn ngữ mà người sử dụng ngôn ngữ xem xét
phù hợp trong một tình huống cụ thể. Trong ba tham số biến thể của ngữ vực có
thể phân biệt được là Trường (field),Người giao tiếp (tenor)
và Phương thức thì Trường là một loại biến thể sử dụng ngôn
ngữ phản ảnh những gì mà Gregory và Carol [3] gọi là “vai diễn có mục đích” vốn
tương tự cách gọi “phạm vi” (province) của Crytal và Davy để nhấn mạnh thêm về
nghề nghiệp, chuyên môn và chuyên ngành. Đây thực sự là một thách thức lớn nhất
cho người dịch văn bản KH-KT. Theo quan điểm dịch thuật của Hatim và Mason [3],
trường (field) có thể gây khó khăn cho người dịch khi chuyển nghĩa một ngôn ngữ
gốc như tiếng Anh, vốn đã phát triển một nền văn hóa kỹ thuật cao mà Gregory
gọi là “những trường được đánh dấu của diễn ngôn” (marked fields of discourse)
để phản ánh thế giới kinh nghiệm rất phát triển của KH-KT của nền văn hóa nói
trên. Rõ ràng người dịch từ ngôn ngữ gốc như tiếng Anh sang các ngôn ngữ đích ở
các nước đang phát triển như Việt Nam, Lào… sẽ gặp phải những thách thức đó là
phải tạo ra các từ mới liên quan đến trường ngôn ngữ KH-KT. Đồng với quan điểm
này Peter Newmark cũng cho rằng: “khó khăn chủ yếu trong dịch một văn bản KH-KT
là thuật ngữ mới”. Trường hợp điển hình nhất là từ “friendly” khi kết hợp với
một từ khác cho ra các từ như “user-friendly”, “environment-friendly”,
“family-friendly” đều có nghĩa hết sức khác nhau nhưng đa phần được dịch là
“thân thiện với người dùng”!?, thân thiện với môi trường!?, “thân thiện với gia
đình!?”. Đó là chưa kể đến một loạt từ mới như: “podcast”, “script kiddies”,
“andropause”, “ubersexual” mà hiện nay vẫn vắng bóng ở các từ điển bản ngữ như
Oxford thì ắt hẳn là một thách thức cho người dịch để tạo ra các từ mới, cách
diễn đạt mới chưa có trong nền văn hóa KH&KT của ngôn ngữ mình. Ngoài những
thách thức nói trên, cũng cần nói đến những nhân tố không kém phần quan trọng
thường gây khó khăn cho người dịch, đó là:
a/ Người
dịch không am hiểu chủ đề (topic). Chủ đề hiểu ở đây là chủ đề của diễn ngôn,
một bộ phận của diễn ngôn như chủ đề ngữ pháp tiếng Anh, chủ đề toán học, chủ
đề chính trị hoặc tôn giáo. Có những người dịch rất thông thạo một chủ đề nào
đó như tiếng Anh thương mại nhưng lại rất lúng túng trước các từ ngữ chuyên
ngành về luật như “civil law”, “common law”… Xin đưa ra một số thuật ngữ liên
quan đến các chủ đề nói trên để chúng ta những người dịch xem xét mức độ am
hiểu về mỗi chủ đề.
Maths: Theorem;
equation; map; variable; density; diameter; constant; solution; proportion….
Regilion: Supreme Being;
trinity; Lucifer; Shiva; abode of the blessed; polytheism; Brahmanism;
blasphemy; Karma; Great vehicle…
b/ Thiếu
kiến thức về chuyên môn (technicality). Tính chuyên môn cũng là đặc trưng quan
trọng nhất của hệ thuật ngữ KH&KT. Tính chuyên môn được hiểu ở đây là mức
độ chúng ta sử dụng các từ ngữ từ các ngành, nghề cụ thể theo một cách chính
xác hơn. Gần đây ta thấy trên báo chí thường sử dụng từ “chim xệ cánh” thay cho
một từ chỉ một bệnh trong y học là “xơ hóa cơ Delta” vốn được dùng trong giới y
học. Rõ ràng xét từ góc độ chuyên môn, người dịch sẽ lúng túng với từ “phoneme”
hơn là từ “sound”, với từ “pertussis” hơn là từ “whooping cough”.
c/ Tính
kết hợp các ngữ vực chuyên ngành: trong tiếng Anh phổ thông việc kết hợp từ
vựng thường được đoán rất dễ dàng vì chúng rất tiêu biểu và phổ biến nhưng đối
với ngôn ngữ chuyên ngành, một số kết hợp như vậy có vẻ như không đặc trưng lắm
trong ngôn ngữ hàng ngày nhưng lại rất phổ biến trong ngữ vực chuyên ngành.
Sinclair [1] cho rằng các cụm từ “dull highlights” và “vigorous depressions” có
thể nghe lạ lẫm trong tiếng Anh thường ngày, nhưng lại là những kết hợp phổ
biến trong lĩnh vực nhiếp ảnh và khí tượng học. Trong thống kê các sự kết hợp
như “biased error” và “tolerable error” đều phổ biến và chấp nhận được. Các kết
hợp nói trên có vẻ lạ lẫm trong giao tiếp Anh ngữ hàng ngày thì chắc chắn cũng
là một khó khăn cho người dịch.
d/ Tính
đa nghĩa của từ khi kết hợp: Các từ có nhiều nghĩa khác nhau khi được kết hợp
nhiều cách khác nhau cũng là một khó khăn cho người dịch. Từ “medicine” có 3
nghĩa: 1) y học/ ngành y; 2) thuốc uống; 3) nội khoa. Khi kết hợp với các động
từ “to study” hoặc “to practise” thì mang nghĩa 1). Khi kết hợp với “to take”
hoặc “to drink” thì mang nghĩa 2). Trường hợp từ “medicine” khi kết hợp với các
tính ngữ “traditional/ conventional/ orthodox/ alternative…. thì nó có nghĩa là
nền y học. Nếu nó đi với các từ “cough” hay ” herbal” lại có nghĩa thuốc thang,
khi kết hợp với từ internal nó có nghĩa là nội khoa.
e/ Các
từ kỹ thuật hướng về sự vật và các từ khoa học hướng về quan niệm thường có
nhiều nghĩa ở các ngành công nghệ cũng là một vấn đề trong dịch. Từ “module” có
bốn nghĩa ở các chuyên ngành khác nhau. Các từ khác như “field”, “matrix”,
“force”, “power” cũng có hơn một nghĩa trong nhiều lĩnh vực.
Còn nữa